काठमाडौं, एउटा मान्छे बितेपछि उसको शरीर मात्र संसारबाट जान्छ, उसले छाडेका सम्बन्ध भने परिवारका सदस्यको जीवनमा बाँकी रहन्छन्। कतिपय सम्बन्ध सरकारी अभिलेखमा सीमित हुन्छन्, कतिपय सम्झनामा। माओत्से गुरुङ निर्देशित चलचित्र ‘पेन्सनपट्टा’ यस्तै सम्बन्धको कथा हो- जहाँ एउटा पेन्सनपट्टामा लेखिएको नामले एउटा परिवारको वर्षौं पुरानो विगतलाई फेरि सतहमा ल्याउँछ।

पूर्वभारतीय सैनिक गंगाबहादुरको मृत्युपछि उनकी कान्छी श्रीमती छलिमाया र छोरा राजन (दयाहाङ राई) पेन्सनको अधिकार खोज्दै पोखरास्थित पेन्सन क्याम्प पुग्छन्। तर, सरकारी अभिलेखमा छलिमायाको नाम हुँदैन। अर्कै महिलाको नाम भेटिन्छ। अधिकारका लागि सुरु भएको खोजी त्यसपछि जेठीआमाको खोजीसम्म पुग्छ।
यहीँबाट चलचित्रको कथा पेन्सनको कागजबाट परिवारको इतिहासतिर मोडिन्छ।

राजनका लागि जेठीआमा केवल अपरिचित महिला होइनन्। उनी आफ्नो बुवाको विगतसँग जोडिएको एउटा हराएको अध्याय हुन्। उनको खोजी गर्दा राजनले आफूले कहिल्यै नचिनेको पारिवारिक सम्बन्धसँग साक्षात्कार गर्नुपर्छ। पेन्सनको अधिकार खोज्न निस्किएको यात्रा अन्ततः आफ्नो परिवारको अपूरो इतिहास बुझ्ने यात्रामा बदलिन्छ।

लाहुरे जीवनको अर्को कथा

नेपाली समाजमा लाहुरे हुनु लामो समयसम्म आर्थिक समृद्धि, सामाजिक प्रतिष्ठा र परिवारको भविष्यसँग जोडिएको विषय रह्यो। विदेशबाट फर्किएको लाहुरेको स्वागत, उसले ल्याएको कमाइ र परिवारको बदलिएको जीवन गाउँघरका परिचित दृश्य हुन्। तर लाहुरे जीवनको अर्को पाटो पनि थियो- घरबाट टाढाको वर्षौं लामो बसाइ, युद्धको जोखिम, परिवारसँगको दूरी र प्रतीक्षामा बितेको जीवन।

‘पेन्सनपट्टा’ले यही पाटोलाई कथाको केन्द्रमा ल्याउँछ। गंगाबहादुरले कमाएको पैसाले परिवारको जीवन सहज बनाएको हुन सक्छ, तर उनको अनुपस्थितिले परिवारभित्र सिर्जना गरेका खाली ठाउँहरू भने पैसाले भर्न सक्दैन।

मृत्युपछि पेन्सन रोकिँदा परिवार आर्थिक संकटमा पर्छ। तर चलचित्रले आर्थिक समस्याभन्दा ठूलो प्रश्न उठाउँछ—मृत व्यक्तिले छाडेर गएको सम्बन्धको पहिचान कसरी हुन्छ? पेन्सन पाउनु कानुनी अधिकार हो। तर त्यो अधिकारका लागि विगतका सम्बन्ध खोज्दै हिँड्नुपर्ने अवस्था आफैंमा विडम्बनापूर्ण छ। राजनको यात्रा यही विडम्बनाको कथा हो।

एउटै विगत, दुई परिवार

चलचित्रले बहुविवाहबाट सिर्जित पारिवारिक जटिलतालाई पनि कथाको महत्वपूर्ण पाटो बनाएको छ। तत्कालीन सामाजिक परिवेशमा एउटै पुरुषका दुई परिवार अलग–अलग ठाउँमा बस्ने अवस्था असामान्य थिएन। कहिलेकाहीँ एउटा परिवारलाई अर्को परिवारको पूर्ण जानकारीसमेत नहुन सक्थ्यो। त्यस्ता सम्बन्धको असर सम्बन्धित व्यक्तिको मृत्युसँगै सकिँदैन। बरु त्यसपछि सन्तानको पुस्तासम्म पुग्छ।

गंगाबहादुरको मृत्युपछि जेठी र कान्छी श्रीमती तथा उनीहरूका सन्तानबीच पेन्सनको अधिकार र पारिवारिक पहिचानको प्रश्न उठ्छ। चलचित्रले कसलाई दोषी ठहर गर्नेभन्दा पनि विगतका निर्णयले वर्तमान पुस्तालाई कसरी प्रभावित गर्छन् भन्ने देखाउन खोजेको छ।

राजनका लागि जेठीआमा अपरिचित पात्र हुन्। तर उनको खोजी नगरी बुवाको अपूरो कथा पूरा हुँदैन। यही द्वन्द्वले चलचित्रलाई भावनात्मक बनाएको छ।

परिवार एउटै छानामुनि बस्ने मानिसहरूको समूह मात्र होइन। कहिलेकाहीँ परिवारका सदस्य एकअर्काबाट टाढा हुन्छन्, एकअर्काको अस्तित्वसमेत थाहा पाउँदैनन्। तर उनीहरूको जीवनलाई एउटै विगतले जोडिरहेको हुन्छ। ‘पेन्सनपट्टा’ले यही सम्बन्धको जटिलतालाई पर्दामा ल्याएको छ।

रोधीमा भेटिन्छ गाउँको स्मृति

चलचित्रको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष गुरुङ समुदायको संस्कृति हो। माओत्से गुरुङले कथालाई गुरुङ समाजको परिवेशमा राख्दै रोधी, धागो बाँध्ने परम्परा, प्रेम व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक अभ्यास र विवाहसम्बन्धी मान्यतालाई कथासँग जोडेका छन्।

रोधीका दृश्यमा सामूहिक जीवन, गीत–संगीत र युवायुवतीबीचको आत्मीयता देखिन्छ। लाहुरे गाउँ फर्किंदा हुने उल्लास र गाउँमा हुने सामाजिक जमघटले तत्कालीन समयको सामाजिक वातावरण सम्झाउँछ।

प्रेम व्यक्त गर्ने क्रममा पछ्यौराले बाटो छेक्ने चलनदेखि सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा धागो बाँध्ने संस्कारसम्मका दृश्यले चलचित्रलाई सांस्कृतिक आधार दिएका छन्।

यी दृश्य मनोरञ्जनका लागि मात्र छैनन्। पात्रहरूबीचको सम्बन्ध कसरी निर्माण भयो भन्ने बुझ्न पनि तिनले भूमिका खेल्छन्। एकातिर पेन्सनको अन्योल, पारिवारिक विखण्डन र मृत्युको पीडा छ भने अर्कातिर रोधीमा सामूहिक उल्लास र प्रेम। यही विरोधाभासले चलचित्रको संसारलाई जीवन्त बनाउँछ।

यद्यपि चलचित्रमा देखाइएका सांस्कृतिक अभ्यासलाई सम्पूर्ण गुरुङ समुदायको प्रतिनिधि मान्न मिल्दैन। ती कथाको समय, पात्र र परिवेशसँग सम्बन्धित अभ्यास हुन्। तर हराउँदै गएको स्थानीय संस्कृतिलाई दृश्यमा अभिलेख गर्ने प्रयासका रूपमा भने यसको अर्थ देखिन्छ।

मौन अभिनयमा दयाहाङ

राजनको भूमिकामा दयाहाङ राईको अभिनय चलचित्रको प्रमुख आधार हो। बुवाको मृत्युपछि परिवारको जिम्मेवारी सम्हाल्नुपर्ने र अधिकारका लागि बुवाको विगत खोज्दै हिँड्नुपर्ने पात्रलाई उनले संयमित ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्।

राजनको यात्रा केवल एक ठाउँबाट अर्को ठाउँसम्मको यात्रा होइन। त्यो आफ्नै बुवालाई बुझ्ने यात्रा पनि हो। जेठीआमाको खोजी गर्दा उनले बुवाको विगत मात्र होइन, आफ्नो परिवारको अर्को पाटो पनि सामना गर्नुपर्छ।

दयाहाङको अभिनयमा पात्रको अन्योल, जिम्मेवारी र भित्रको द्वन्द्व देखिन्छ। चलचित्रको भावनात्मक सम्भावना भने केही ठाउँमा अझ गहिरो बनाउन सकिने ठाउँ बाँकी देखिन्छ।

मालाको भूमिकामा गौमाया गुरुङको अभिनय स्वाभाविक छ। चालकको भूमिकामा विल्सनविक्रम राईले पात्रलाई सहज बनाएका छन्। जेठीआमाको भूमिकामा पशुपति राईको उपस्थितिले पारिवारिक सम्बन्धको पाटोलाई थप अर्थपूर्ण बनाएको छ।

बुद्धि तामाङ, स्वर्गीय सुनील थापा, पुष्कर गुरुङ, सुरज गुरुङ, मनोज गुरुङ र प्रतीक्षा गुरुङलगायत कलाकारले सहायक भूमिकामा कथाको परिवेश निर्माणमा योगदान दिएका छन्।

गीतमा स्मृति, प्रस्तुतिमा केही असमानता

चलचित्रको सङ्गीत पक्षले कथाको भावनात्मक संसारलाई जोड्ने काम गरेको छ। ‘जुनी जाला’ गीतले प्रेम र विछोडको भावलाई थप उचाइ दिन्छ। गुरुङ सांस्कृतिक परिवेशसँग जोडिएका सङ्गीत र दृश्यले चलचित्रलाई मौलिक स्वाद दिएका छन्। तर प्राविधिक प्रस्तुति सबै ठाउँमा समान रूपमा परिपक्व देखिँदैन। केही दृश्यमा सम्पादन र दृश्य संयोजनलाई अझ कसिलो बनाउन सकिने ठाउँ छन्। कतिपय दृश्यमा देखिने सामान्य लिपसिङको त्रुटिले पात्रको स्वाभाविकतालाई केही कमजोर बनाउँछ।

विशेषतः राजनको खोजी, दुई परिवारबीचको सम्बन्ध र विगतका स्मृतिलाई दृश्यभाषामार्फत अझ प्रभावकारी बनाउन सकिने सम्भावना देखिन्छ। तर यी कमजोरीका बीच चलचित्रले उठाएको विषयको महत्व घट्दैन। एउटा भूपू गोर्खाको जीवनसँग जोडिएको पेन्सनको विषयमार्फत यसले परिवार, सम्बन्ध, संस्कृति र कानुनी अज्ञानताबाट उत्पन्न समस्यालाई एउटै कथामा जोडेको छ।

पेन्सनभन्दा ठूलो हिसाब

‘पेन्सनपट्टा’ हेर्दा एउटा कुरा बारम्बार सम्झना हुन्छ—जीवनका सबै हिसाब पैसाले मिल्दैनन्। सरकारी अभिलेखमा नाम सच्याउन सकिएला। कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर पेन्सनको अधिकार पनि प्राप्त गर्न सकिएला। तर बितिसकेको समय फर्काउन सकिँदैन। गुमेको सम्बन्ध पुरानै अवस्थामा फर्काउन सकिँदैन।

गंगाबहादुरको मृत्युपछि सुरु भएको राजनको खोजी अन्ततः यही बिन्दुमा पुग्छ। अधिकारका लागि सुरु भएको यात्रा विगतका सम्बन्ध, प्रेम, विछोड र सम्झनाको खोजीमा रूपान्तरण हुन्छ। लाहुरे जीवनको चर्चा गर्दा प्रायः सैनिकको बहादुरी, विदेशको कमाइ र परिवारको समृद्धिका कथा सुनिन्छन्। तर ती कथाभित्र श्रीमतीको प्रतीक्षा, सन्तानको अन्योल र अधुरा सम्बन्ध पनि हुन्छन्। ‘पेन्सनपट्टा’ले ती छुटेका कथालाई पर्दामा ल्याउने प्रयास गरेको छ।

यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो—लाहुरेको कथा सुनाउँदा यसले लाहुरेलाई मात्र हेर्दैन, उसको प्रतीक्षामा बसेको परिवारलाई पनि हेर्छ।

भारतीय सेनाबाट अवकाशप्राप्त भूपू गोर्खाको कथामा आधारित ‘पेन्सनपट्टा’ले एउटा परिवारको कथामार्फत गोर्खा पेन्सनरका जीवनसँग जोडिएका केही सामाजिक र कानुनी जटिलतालाई समेत छुन खोजेको छ। कानुनी जानकारीको अभावले परिवारले भोग्न सक्ने दुःखलाई पनि यसले कथाको तहमा प्रस्तुत गर्छ।

पेन्सनपट्टामा गंगाबहादुरले छलिमायाको नाम मात्र लेखिदिएका भए सायद यो कथा जन्मिने थिएन। तर एउटा सानो कागजी त्रुटि नै चलचित्रको कथाको आधार बनेको छ।

यहीँ ‘पेन्सनपट्टा’को मूल अर्थ भेटिन्छ—सामान्य देखिने एउटा कागजले असामान्य मानवीय कथा खोल्न सक्छ। अन्ततः ‘पेन्सनपट्टा’ पेन्सनको अधिकार खोज्ने कथा मात्रै होइन। यो बितिसकेको पुस्ताले छाडेर गएको सम्बन्ध र त्यसको भार पछिल्लो पुस्ताले कसरी बोक्छ भन्ने कथा हो।

मान्छे संसारबाट बिदा हुन्छ, तर उसले छाडेका सम्बन्ध, प्रेम, विछोड र सम्झना परिवारमा बाँकी रहन्छन्। सरकारी कागजमा पेन्सनको हिसाब होला, तर परिवारभित्रको प्रेमको हिसाब कुनै कागजमा लेखिँदैन।